Cháy rừng có thể bắt đầu từ một nguồn lửa rất nhỏ, nhưng hậu quả có thể rất lớn. Vì vậy, phòng cháy, chữa cháy rừng (PCCCR) không thể chỉ trông chờ vào một lực lượng khi cháy xảy ra, mà phải được tổ chức thành một hệ thống trách nhiệm rõ ràng, xuyên suốt từ nhận diện nguy cơ, phòng cháy, phát hiện – báo cháy, chữa cháy đến điều tra, xác định nguyên nhân và khắc phục sau cháy.

          Trách nhiệm phải gắn với vị trí, chức năng, địa bàn và mức độ nguy cơ cháy rừng. Nguy cơ càng cao thì mức độ sẵn sàng càng phải tăng; khi cháy xảy ra phải báo nhanh, huy động nhanh, chỉ huy thống nhất và đặt an toàn con người lên trước hết.

          1. Chính quyền địa phương – tổ chức, quản lý, chỉ đạo và huy động

UBND cấp tỉnh và UBND cấp xã thực hiện trách nhiệm quản lý nhà nước về lâm nghiệp, PCCCR trên địa bàn theo thẩm quyền. Chủ tịch UBND các cấp chịu trách nhiệm trong phạm vi quản lý đối với cháy rừng, phá rừng hoặc mất rừng do hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực quản lý, bảo vệ rừng.

          Trước khi có cháy, chính quyền địa phương phải nắm chắc diện tích, hiện trạng và ranh giới rừng; khu vực trọng điểm có nguy cơ cháy cao; nguồn lửa và hoạt động sử dụng lửa trong, ven rừng; cấp dự báo cháy rừng; lực lượng, phương tiện có thể huy động; đường tiếp cận, nguồn nước và các điều kiện phục vụ chữa cháy. Trên cơ sở đó, tổ chức tuyên truyền, kiểm tra, đôn đốc, xây dựng và thực hiện phương án, kế hoạch PCCCR; tổ chức lực lượng tại chỗ, diễn tập, trực và sẵn sàng ứng phó khi nguy cơ tăng cao.

          Đặc biệt, UBND cấp xã phải quản lý, bảo vệ diện tích rừng Nhà nước chưa giao, chưa cho thuê trên địa bàn. Đây không phải là khoảng trống trách nhiệm. Đối với diện tích này, UBND cấp xã phải rà soát hiện trạng, xác định khu vực nguy cơ cháy, lập và tổ chức thực hiện phương án PCCCR theo quy định; bố trí, huy động lực lượng bảo vệ rừng và PCCCR phù hợp; kiểm soát các hoạt động sử dụng lửa; chủ động phát hiện, báo cháy và tổ chức chữa cháy khi xảy ra sự cố.

         UBND cấp xã đồng thời phải phối hợp với cơ quan Kiểm lâm, Công an cấp xã và các lực lượng liên quan; hướng dẫn người dân sử dụng lửa an toàn; kiểm tra các hoạt động đốt thực bì, đốt nương, đốt đồng, xử lý thực bì và các hoạt động có nguy cơ gây cháy rừng. Khi có nguy cơ cao, phải chuyển trạng thái từ quản lý thường xuyên sang tăng cường tuần tra, canh gác, trực và kiểm soát nguồn lửa.

          Khi xảy ra cháy, chính quyền địa phương tổ chức huy động, điều phối lực lượng, phương tiện và nguồn lực theo thẩm quyền; tổ chức chỉ đạo, chỉ huy chữa cháy theo quy định; bảo đảm thông tin liên lạc, hậu cần, đường tiếp cận, nguồn nước, sơ tán người khi cần thiết và an toàn cho lực lượng tham gia. Trường hợp vượt quá khả năng phải báo cáo, đề nghị cấp có thẩm quyền huy động, chi viện kịp thời.

          Sau cháy, chính quyền địa phương phối hợp với chủ rừng, Kiểm lâm, Công an và các cơ quan liên quan đánh giá thiệt hại; tổ chức bảo vệ hiện trường; xử lý các vấn đề phát sinh về dân cư, tài sản, môi trường và an toàn; phối hợp xác minh nguyên nhân, đối tượng gây cháy và xử lý vi phạm theo thẩm quyền; chỉ đạo khắc phục hậu quả, phục hồi rừng và tăng cường biện pháp phòng ngừa tại khu vực đã xảy ra cháy.

          Nói ngắn gọn: chính quyền địa phương không chỉ “huy động người khi cháy”. Trách nhiệm bắt đầu từ quản lý địa bàn, quản lý nguy cơ, quản lý cả những diện tích rừng chưa giao, chưa cho thuê; và chỉ kết thúc khi hậu quả được xử lý, nguyên nhân được làm rõ và biện pháp phòng ngừa được củng cố.

           2. Chủ rừng – chịu trách nhiệm trực tiếp trên diện tích rừng được giao quản lý

           Chủ rừng là chủ thể trực tiếp tổ chức PCCCR trên diện tích rừng được giao quản lý, từ phòng ngừa, chuẩn bị lực lượng, phát hiện, báo cháy, tham gia chữa cháy đến khắc phục và xử lý sau cháy.

           Đối với chủ rừng là tổ chức, phải xây dựng và thực hiện phương án PCCCR; ban hành nội quy, quy định an toàn; tổ chức lực lượng PCCCR; tuyên truyền, huấn luyện, thực tập phương án; kiểm tra và khắc phục nguy cơ mất an toàn; xây dựng, duy trì công trình PCCCR; chuẩn bị phương tiện, dụng cụ, kinh phí; phối hợp với chính quyền địa phương, Kiểm lâm, Công an và các lực lượng liên quan.

           Đối với chủ rừng là hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư, phải chấp hành quy định về PCCCR; chủ động tự kiểm tra, thực hiện các biện pháp giảm nguy cơ cháy, chuẩn bị phương tiện cần thiết; phối hợp với chính quyền địa phương, Kiểm lâm và lực lượng liên quan; tham gia PCCCR khi được huy động.

           Hằng năm, chủ rừng phải chủ động giảm vật liệu cháy, duy trì đường băng cản lửa và các điều kiện an toàn; theo dõi thông tin dự báo, cảnh báo; tăng cường tuần tra, kiểm tra, xác minh điểm cảnh báo; kiểm soát người ra vào rừng ở khu vực nguy cơ cao; chuẩn bị lực lượng, phương tiện và nâng mức sẵn sàng phù hợp với tình hình thực tế.

          Việc sử dụng lửa để xử lý thực bì, chuẩn bị đất hoặc giảm vật liệu cháy phải được kiểm soát chặt chẽ, lựa chọn thời gian, địa điểm, điều kiện thời tiết phù hợp và có biện pháp ngăn cháy lan. Không sử dụng lửa khi không bảo đảm điều kiện an toàn; sau khi đốt phải dập tắt hoàn toàn tàn lửa.

          Khi phát hiện cháy hoặc nhận được thông tin về cháy trên diện tích mình quản lý, chủ rừng phải báo ngay cho Kiểm lâm, chính quyền địa phương và lực lượng liên quan; đồng thời huy động lực lượng, phương tiện thuộc phạm vi quản lý để tiếp cận, xử lý ngay từ đầu, không chờ lực lượng bên ngoài đến.

        Khi chữa cháy, chủ rừng phải cung cấp thông tin về địa hình, đường tiếp cận, nguồn nước, hiện trạng rừng, vật liệu cháy và các điều kiện liên quan; bố trí lực lượng, phương tiện phù hợp; chấp hành sự chỉ huy thống nhất và bảo đảm an toàn cho người tham gia. Với cháy lớn, cháy phức tạp, phải chủ động đề nghị hỗ trợ, không để đám cháy vượt quá khả năng kiểm soát ban đầu.

          Sau khi lửa được dập tắt, chủ rừng phải kiểm tra, theo dõi nguy cơ cháy lại; đánh giá diện tích, mức độ và thiệt hại; thực hiện chế độ báo cáo; phối hợp bảo vệ hiện trường, cung cấp thông tin, tài liệu, nhân chứng và các điều kiện cần thiết cho việc xác minh nguyên nhân, đối tượng gây cháy; thực hiện biện pháp khắc phục, phục hồi rừng theo quy định.

           3. Kiểm lâm – lực lượng nòng cốt về chuyên môn, nghiệp vụ

          Kiểm lâm là lực lượng chuyên ngành về quản lý, bảo vệ rừng và thực hiện nhiệm vụ PCCCR theo quy định. Trong PCCCR, Kiểm lâm không chỉ xuất hiện khi có cháy mà phải chủ động từ khâu nhận diện nguy cơ, dự báo, cảnh báo, hướng dẫn, kiểm tra, phát hiện sớm và tham mưu xử lý.

         Kiểm lâm sở tại và công chức Kiểm lâm làm việc tại địa bàn phải nắm chắc hiện trạng rừng, chủ rừng, khu vực nguy cơ cao, nguồn lửa, vật liệu cháy, đường tiếp cận, nguồn nước, lực lượng và phương tiện có thể huy động. Trên cơ sở đó, tham mưu chính quyền tổ chức PCCCR; hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc chủ rừng và UBND cấp xã thực hiện trách nhiệm; chú ý cả diện tích rừng chưa giao, chưa cho thuê do UBND cấp xã quản lý.

          Khi nguy cơ cháy tăng cao, Kiểm lâm phải tăng cường theo dõi dự báo, cảnh báo; kiểm tra khu vực trọng điểm; phối hợp kiểm soát nguồn lửa; xác minh điểm cảnh báo; tham mưu điều chỉnh mức độ trực, tuần tra, canh gác và phương án huy động lực lượng. Công chức Kiểm lâm địa bàn phải bám địa bàn, kịp thời phát hiện nguy cơ và vi phạm, không chờ đến khi xảy ra cháy mới vào cuộc.

          Khi có điểm cháy, Kiểm lâm phải kịp thời xác minh, đánh giá vị trí, quy mô, hướng cháy, khả năng cháy lan, điều kiện tiếp cận và lực lượng, phương tiện tại chỗ; báo cáo và tham mưu xử lý theo thẩm quyền; phối hợp huy động lực lượng, phương tiện khi cần.

          Khi xảy ra cháy rừng, Kiểm lâm tham gia chữa cháy, hướng dẫn biện pháp kỹ thuật, cung cấp thông tin chuyên môn về rừng, địa hình, vật liệu cháy và nguy cơ cháy lan; phối hợp với chính quyền, chủ rừng, Công an, Quân đội và các lực lượng liên quan theo nhiệm vụ, thẩm quyền và sự chỉ đạo, chỉ huy của người có thẩm quyền. An toàn của người tham gia chữa cháy phải được đặt lên hàng đầu.

           Sau cháy, Kiểm lâm phối hợp đánh giá diện tích, mức độ thiệt hại; xác định hiện trạng rừng bị ảnh hưởng; bảo vệ và cung cấp hồ sơ, dữ liệu quản lý rừng; phối hợp xác minh nguyên nhân, đối tượng gây cháy và xử lý hành vi vi phạm theo thẩm quyền; tham mưu biện pháp khắc phục, phục hồi rừng và phòng ngừa tái diễn.

           4. Công an – bảo đảm an ninh, cứu nạn và làm rõ nguyên nhân, hành vi gây cháy

          Công an phối hợp với Kiểm lâm, chính quyền địa phương và chủ rừng trong công tác PCCCR; tham gia chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ; bảo đảm an ninh, trật tự, phân luồng, bảo vệ an toàn khu vực cháy và hỗ trợ bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân.

          Trong phòng cháy, Công an cấp xã phối hợp tham gia ý kiến đối với phương án PCCCR của tổ chức và UBND cấp xã theo quy định; phối hợp tuyên truyền, kiểm tra, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật có liên quan đến an toàn phòng cháy, chữa cháy; trao đổi thông tin về địa bàn, đối tượng và hoạt động có nguy cơ gây cháy.

           Khi xảy ra cháy, Công an phối hợp bảo đảm an ninh, trật tự tại hiện trường; tổ chức cứu nạn, cứu hộ khi có người bị nạn; hỗ trợ bảo vệ người và tài sản; kiểm soát người ra vào khu vực nguy hiểm và phối hợp giữ nguyên hiện trường khi cần thiết.

           Sau cháy, đây là một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng của lực lượng Công an: phối hợp với Kiểm lâm, cơ quan lâm nghiệp và chủ rừng bảo vệ hiện trường; xác minh, giải quyết vụ cháy theo thẩm quyền; phối hợp khám nghiệm, thu thập và đánh giá dấu vết, tài liệu, hình ảnh, vật chứng; xác định nguyên nhân, nguồn gây cháy và làm rõ hành vi vi phạm. Khi có dấu hiệu tội phạm hoặc có căn cứ về hành vi cố ý gây cháy, đốt rừng, phá rừng, phải phối hợp xác minh, truy tìm đối tượng, thu thập chứng cứ và xử lý theo quy định pháp luật. Việc xác định nguyên nhân và đối tượng phải được thực hiện khách quan, đúng thẩm quyền, trên cơ sở tài liệu và chứng cứ.

          Như vậy, vai trò của Công an không chỉ là “đến chữa cháy”. Công an còn góp phần phòng ngừa, bảo đảm an toàn tại hiện trường và quan trọng là làm rõ nguyên nhân, hành vi, đối tượng sau cháy để xử lý đúng pháp luật, tạo sức răn đe và phòng ngừa chung.

           5. Quân đội, dân quân tự vệ và các lực lượng liên quan – sẵn sàng phối hợp, chi viện

Quân đội, dân quân tự vệ và các lực lượng được huy động tham gia PCCCR theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, nhất là khi cháy lớn, cháy phức tạp, địa hình khó tiếp cận hoặc cần huy động nhanh lực lượng, phương tiện trên diện rộng.

          Các đơn vị đóng quân trong rừng, gần rừng phải chấp hành quy định về PCCCR, quản lý chặt nguồn lửa, nguồn nhiệt và hoạt động có nguy cơ gây cháy; chủ động phối hợp với chính quyền, Kiểm lâm và chủ rừng khi được yêu cầu. Khi tham gia chữa cháy, phải chấp hành sự chỉ huy thống nhất, bảo đảm kỷ luật, an toàn và phối hợp đúng nhiệm vụ.

          Các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp hoạt động trong hoặc ven rừng phải chủ động quản lý nguy cơ cháy từ hoạt động của mình; người đứng đầu phải phổ biến quy định an toàn, kiểm tra việc sử dụng lửa, duy trì điều kiện an toàn, kịp thời phát hiện và báo cháy, đồng thời phối hợp chữa cháy khi có yêu cầu.

          Các lực lượng y tế, giao thông, điện lực, cấp nước, thông tin liên lạc và lực lượng khác tùy tình huống phải sẵn sàng phối hợp bảo đảm hậu cần, cấp cứu, thông tin, đường tiếp cận, phương tiện và các điều kiện cần thiết phục vụ chữa cháy, cứu người và khắc phục hậu quả.

          6. Người dân trong và ven rừng – mắt xích đầu tiên của phòng cháy

         Mỗi người dân phải sử dụng nguồn lửa, nguồn nhiệt và thiết bị sinh lửa, sinh nhiệt an toàn; chấp hành hướng dẫn của chính quyền địa phương và chủ rừng; không để hoạt động của mình gây cháy, cháy lan vào rừng.

• Đốt thực bì, cỏ, lau lách, rác, phế phụ phẩm sản xuất gần rừng mà không có biện pháp khống chế lửa;
• Đốt nương, đốt đồng, xử lý thực bì để sản xuất, trồng rừng không đúng thời gian, địa điểm và điều kiện an toàn;
• Tự ý đốt trước thực bì, vật liệu cháy trong rừng hoặc ven rừng khi chưa đánh giá nguy cơ cháy lan, chưa chuẩn bị lực lượng và dụng cụ kiểm soát;
• Đốt lửa để lấy mật ong, xử lý cỏ, thực bì hoặc các mục đích khác mà không kiểm soát được tàn lửa;
• Đốt rác, phế phụ phẩm hoặc sử dụng bếp, nguồn nhiệt ở nơi có nhiều vật liệu cháy mà không bảo đảm an toàn;
• Vứt tàn thuốc, vật liệu còn lửa hoặc để phát sinh tia lửa, tàn lửa trong khu vực rừng, ven rừng khi nguy cơ cháy cao;
• Bỏ đi khi lửa chưa được dập tắt hoàn toàn.

          Khi phát hiện khói, lửa hoặc nguy cơ cháy rừng, người dân phải báo ngay cho chủ rừng, Kiểm lâm, chính quyền địa phương, Công an hoặc lực lượng PCCCR gần nhất. Nếu điều kiện an toàn cho phép, có thể tham gia xử lý cháy từ sớm; khi được huy động phải chấp hành sự chỉ huy và hướng dẫn của người có thẩm quyền.

          7. Khi xảy ra cháy – báo nhanh, huy động nhanh, chỉ huy thống nhất

          Người phát hiện cháy phải báo ngay, thông tin rõ vị trí, quy mô ước tính, hướng cháy, nguy cơ đối với người và tài sản. Cơ quan, đơn vị nhận tin phải nhanh chóng truyền tin, huy động lực lượng, phương tiện phù hợp và thông báo cho các lực lượng liên quan để phối hợp, chi viện.

          Trong chữa cháy rừng, lực lượng tại chỗ phải được triển khai ngay; không chờ đám cháy lan rộng mới huy động. Người chỉ đạo, chỉ huy chữa cháy thực hiện theo quy định pháp luật hiện hành; mọi lực lượng có mặt phải chấp hành sự chỉ huy thống nhất, không tự ý triển khai hoạt động có thể gây nguy hiểm cho người khác hoặc cản trở công tác chữa cháy.

          Đối với cháy lớn, cháy phức tạp, phải nhanh chóng đánh giá tình hình và chuyển cấp ứng phó phù hợp; huy động lực lượng, phương tiện, hậu cần và các điều kiện cần thiết theo phương án. Mục tiêu trước hết là cứu người, bảo đảm an toàn, khống chế cháy và ngăn cháy lan; sau đó mới tổ chức các nhiệm vụ khắc phục, thống kê thiệt hại và xử lý sau cháy.

           8. Sau khi lửa tắt – trách nhiệm vẫn tiếp tục

          Dập tắt ngọn lửa chưa có nghĩa là kết thúc vụ cháy. Khu vực vừa cháy có thể còn than hồng, tàn lửa và nguy cơ cháy lại; đồng thời hiện trường có thể chứa những dấu vết quan trọng để xác định nguyên nhân.

          Chủ rừng phải tổ chức kiểm tra, xử lý nguy cơ cháy lại, thống kê diện tích và thiệt hại, báo cáo theo quy định. Chính quyền địa phương tổ chức phối hợp khắc phục hậu quả, bảo đảm an toàn và chỉ đạo phục hồi rừng. Kiểm lâm phối hợp đánh giá thiệt hại về rừng, cung cấp hồ sơ quản lý và tham mưu xử lý, phục hồi. Công an phối hợp bảo vệ hiện trường, xác minh nguyên nhân và xử lý hành vi vi phạm theo thẩm quyền.

          Đặc biệt, không được tự ý san gạt, đốt dọn, thu gom hoặc làm thay đổi hiện trường khi vụ cháy có dấu hiệu bất thường, chưa được cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh. Bảo vệ hiện trường đúng cách sẽ góp phần làm rõ cháy do nguyên nhân tự nhiên, sự cố, bất cẩn hay hành vi cố ý; từ đó xác định đúng trách nhiệm và biện pháp xử lý.

          Kết quả sau cháy phải trở thành dữ liệu cho công tác phòng cháy tiếp theo: khu vực nào dễ cháy, nguồn lửa nào thường xuyên xuất hiện, điểm tiếp cận nào khó khăn, lực lượng và phương tiện nào còn thiếu, biện pháp giảm vật liệu cháy nào chưa hiệu quả. Phòng cháy tốt hơn sau mỗi vụ cháy chính là một phần của trách nhiệm sau cháy.

           Rõ trách nhiệm – chủ động từ trước khi có cháy

          PCCCR không phải là trách nhiệm của một lực lượng riêng lẻ. Chính quyền địa phương phải quản lý địa bàn, tổ chức, chỉ đạo và huy động; đặc biệt không để diện tích rừng chưa giao, chưa cho thuê trở thành khoảng trống quản lý. Chủ rừng phải chủ động phòng ngừa, giảm nguy cơ, chuẩn bị lực lượng, phương tiện và trực tiếp xử lý trên diện tích được giao. Kiểm lâm phải bám địa bàn, tham mưu, hướng dẫn, kiểm tra, dự báo, cảnh báo và phát hiện sớm. Công an phải sẵn sàng phối hợp chữa cháy, cứu nạn, bảo đảm an ninh và làm rõ nguyên nhân, hành vi, đối tượng sau cháy. Quân đội, dân quân tự vệ và các lực lượng liên quan phải sẵn sàng chi viện. Người dân phải sử dụng lửa an toàn, phát hiện và báo cháy kịp thời.

           Rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm và rõ cơ chế phối hợp – đó là điều kiện để phương châm “phòng là chính” trở thành hành động thực tế. Khi nguy cơ tăng, trạng thái sẵn sàng phải tăng; khi có cháy, phải báo nhanh, huy động nhanh, chỉ huy thống nhất; khi lửa tắt, phải tiếp tục bảo vệ hiện trường, làm rõ nguyên nhân, xử lý trách nhiệm và khắc phục hậu quả. Chủ động từ trước, quyết liệt ngay từ đầu và phối hợp đến cùng chính là cách giữ rừng an toàn, giảm thiệt hại và bảo vệ sức khỏe, tính mạng con người./.